Skip to content

Di Kurmancî De “Ku”

Li gor cihê bikaranînê “ku” hem dikare bibe cînavk hem jî dikare bibe gihanek. Lewma em dikarin bibêjin “ku” hem cînavk e yanî hem dikare cihê navan bigire û hem jî dikare du firaz an jî hevokan bi hev ve girêbide.

“Ku”ya Cînavk

                Celadet Elî Bedirxan di hejmara 44an a Kovara Hawarê de ji bo cînavka “ku”yê wiha dibêje: “Pronava girêkî dikeve paşiya navdêr an pronaveke din û wan bi komeka ko di pey wan re têt girêdide. Di zimanê kurdmancî de ji bo her du mêjer û zayendan bi tenê yek pronave girêkî heye ew jî “ko” ye. Pronava “ko” do komekê de, li gora navdêra ko dinimîne carina kirar û carina jî bireser e.” (Bedirxan, 1998:1016)

Mînak ji bo kirdeyê:

Xelîlê ku ji helbestan hez nake dikeve du dersên helbestan.

Ewên ku bi me re nehatin bila careke din neyên cem me.

Mînak ji bo bireserê:

Xelîlê ku me du spartekên helbestan danê.

Ewên ku me nehişt bi me re werin.

                Sami Tan “ku”yê tenê wekî cînavka girêkî qebûl nake û dibêje: “… ew jî wekî cînavkên xwedîtîyê wateya xwe ya cînavkîyê ji veqetandekan werdigire, lewre jî divê mirov “ku”yê bi tenê wekî cînavk bi nav neke, wê tevî veqetandekên “ê”, “a”, “ên” wekî “ê ku”, “a ku”, “ên ku” hilgire dest. (Tan, 2011:152)

“Ku”ya Gihanek

                Îbrahîm Seydo Aydogan ji bo gihaneka “ku”yê wiha dibêje: “Di hevokên kompleks yên pêreyî yên temamker de hevoka sereke û hevoka pêreyî bi gîhanekan bi hevdu ve tên girêdan. Gîhaneka sereke ku di vî warî de tê bikaranîn “ku” ye. (Aydogan, 2013:131) Herwiha Celadet elî Bedirxan jî di hejmara 44an a Kovara Hawarê de vê gîhanekê wiha rave dike: “Her wekî di cih û deverê de dê bête gotin di zimanê kurdmancî de ji “ko”ya pronav pê ve “ko”ke din jî heye. Ew ko gihanek e û wezîfa wê di qisetê de weke din e. “Ko”ya gihanek dikeve navbera hevokên komekekê û wan digihîne hev. Ji lewre ev “ko” hergav dide pey lêkerekê.” (Bedirxan, 1998:1016)

Mînak:

Wexta min dît ku ew naye ez jî vegerîyam.

Ez ji we re dibêjim ku piştî deh salan ew ê dinya xera bibe.

                Li gor van agahîyan êdî em dikarin “ku”ya cînavk “û “ku”ya gihanekê ji hev veqetînin. Ya cînavk li paş navdêr an jî cînavkê cih digire, ya gihanek li paş lêkerekê kişandî cih digire ku ew lêker lêkera sereke ye û hêmana hevoka sereke ye.

                Celadet Elî Bedirxan behsa “ku”yeke din jî dike ku ew bi wateya “heke” tê bikaranîn yanî hevokan bi şert bi hev ve girêdide. Ev “ku” berî lêkera sereke tê bikaranîn.

Mînak:

Ku min dît ew naye ez ê ji vegerim.

Ku ez ji we re bibêjim ew ê piştî deh salan dinya xera bibe hûn ê hekeên xwe bi min bikin.

ÇAVKANÎ

AYDOGAN, Îbrahîm Seydo (2013), Guman 1, Lîs Ankara

BEDIRXAN, Celadet Elî (1998), Hawar, Weşnaên NÛDEM Stockholm

TAN, Sami (2011), Rêzimana Kurmancî, Enstîtuya Kurdî Stenbol

Nîşe: Ev nivîs wekî sparteka dersê hatîye amadekirin.

Beş:Ziman - Wêje

Bersivekê Binivîsêne

Your email address will not be published. Required fields are marked *